ELEMENTEN (2)

Column 02.29 van Ad Blankestijn

Natrium en kalium heten in het Engels en het Frans sodium en potassium. In het Frans wordt -ium
uitgesproken als -jom: so-djom, pota-sjom, ma-njee-zjom, alumi-njom. Overigens gaat potassium
terug op een Nederlands woord: potas “as uit de pot”. Deze as is rijk aan kaliumcarbonaat.

Toen ik vroeg naar de formule van ijzeroxide, ontstond enige verwarring. Als ijzer valentie 2 heeft,
dan is de formule FeO. In het geval van ijzer met valentie 3 moeten twee Fe gecombineerd worden
met drie O. Dat geeft de formule Fe2O3. Het was de tijd waarin ijzer met de laagste valentie ferro-
en ijzer met de hoogste valentie ferri- werd genoemd: FeO ferro-oxide en Fe2O3 ferri-oxide.
De notatie met Romeinse cijfers werd later ingevoerd: FeO ijzer(II)oxide en Fe2O3 ijzer(III)oxide.

Twee groepen elementen vragen de grootste aandacht: de halogenen en de edelgassen. Halogenen
zijn zoutvormers (wlç “zout”, gen- “voortbrengen”). In de schoolscheikunde zijn chloor, broom en
jood het belangrijkst. Chloor is een gas dat de ademhalingsorganen aantast, een berucht strijdgas
tijdens de Eerste Wereldoorlog. Anderzijds is de chloorproductie van een land een graadmeter voor
het industriële niveau van dat land (de organische chemie begint met de chlorering van alkanen).
Chloor is groen (jlwroç “groen”), broom is een bruine vloeistof (brwmoç “stank”). Opmerkelijk is
dat jood een vaste grijszwarte stof is, die naar de kleur van zijn damp is genoemd (qwdhç “violet”).
Wat in het dagelijks leven jodium heet, is jodiumtinctuur: een oplossing van jood in ethanol.

In het vorige schooljaar had ik deze klas in de les natuurkunde de beginselen van de atoomtheorie
uitgelegd. Van het krentenbolmodel (plum pudding model van J.J. Thomson (hij ontdekte in 1897
het elektron) naar het planetenmodel van Rutherford (1911). En nu vulde ik dat laatste beeld aan
met het uienmodel van Bohr (1913). In dit atoommodel kunnen de planeet-elektronen zich alleen
in bepaalde schillen rond de zon-kern bevinden, niet zomaar ergens in de elektronenwolk.


Ad-Blankestijn-column

Deze column werd geschreven door Ad Blankestijn, de oprichter van Instituut Blankestijn. Ad Blankestijn was vernieuwend. Als bevlogen onderwijsman introduceerde hij het particulier onderwijs in Nederland. In 1965 stichtte hij zijn eigen school: Instituut Blankestijn. In 2015 overleed Ad Blankestijn.

Blankestijn gaf les, voerde persoonlijk de directie en was ook vaak in het weekeinde op zijn instituut te vinden. Dat Instituut verwierf een uitstekende reputatie, met prima opgeleide medewerkers en goede examenresultaten. In 1999 bouwde Blankestijn zijn concept ‘laatste twee jaar in één‘ uit tot een volledige opleiding van klas 1 tot en met het examenjaar.
Baanbrekend was Ad Blankestijn eveneens, toen hij in 2003 als eerste begon met de particuliere basisschool.

In 2008 nam hij afscheid van zijn instituut. Hij nam zich voor om vooral veel te blijven lezen en zich te blijven ontwikkelen, een eis die hij ook aan zijn medewerkers stelde. Hij bracht zijn laatste jaren door in zijn geliefde Frankrijk en schreef toen deze columns.

Het Instituut wordt door Frans van Heijningen met de huidige medewerkers als een familiebedrijf voortgezet, overeenkomstig het gedachtengoed van Ad Blankestijn.