ANAXIMANDER EN HET APEIRON

Column 04.17 van Ad Blankestijn

Voordat ik meer vertelde over de presocratici zei ik iets over de woorden monade, dyade en triade.
Een monade is een eenheid (monoç “alleen”, bijvoorbeeld in monarch “alleenheerser”). Monade is
bij de pythagoreeërs de aanduiding voor het getal één waaruit de natuurlijke getallen ontspringen.
Een dyade (duo “twee”) is een tweeheid, een triade (treiç “drie”) is een drieheid. Ik was bezig met
mijn verhaal over de Milesische triade: Thales, Anaximander, Anaximenes.

De presocratici zochten naar de oerstof waaruit alles is voortgekomen. Beter gezegd: het principe
waarop al het zijnde berust. Het Griekse woord hiervoor is archē “begin”, maar ook “heerschappij”.
Anaximander (Anaximandros Qnaximandroç) leefde van 610 tot 546. Er is weinig of geen verschil
tussen de sterfjaren van Thales en Anaximander. Zij hebben elkaar vrijwel zeker in Milete ontmoet
en bovendien bestaat er een sterk vermoeden dat Anaximander een leerling van Thales is geweest
hoewel Anaximander het oneens was met de leer van Thales: water is de archē. Hij, Anaximander,
stelt een ander principe voor: het apeiron (q “zonder”, peirar “einde”), het oneindige. Dit apeiron
doordringt al het zijnde. Het herinnert aan aether “bovenlucht”, het vijfde element dat Aristoteles
later heeft ingevoerd (r pempth oqsia, quinta essentia). Het woord kwintessens gaat hierop terug.
Anaximander leert dat alles voortkomt uit het apeiron en dat alles erin terugkeert.

Peri fusewç “Over de natuur” is de titel van het boek dat Anaximander heeft geschreven. Het is,
op een alinea na, verloren gegaan, maar verscheidene auteurs citeren uit dit werk zodat de inhoud
ervan niet onbekend is. Vooral Aristoteles is in dit verband een, niet al te late, belangrijke bron.*
De opmerkelijkste opvatting van Anaximander is dat natuurlijke fenomenen niet worden gestuurd
door antropomorfe goden, maar optreden binnen een fysische context. Anaximander kan daardoor
worden beschouwd als een van de eerste wetenschappelijke denkers van de westerse beschaving.

* Verdere inlichtingen bij Diogenes Laërtius (ca. + 250) en Simplicius (ca. + 550).


Ad-Blankestijn-column

Deze column werd geschreven door Ad Blankestijn, de oprichter van Instituut Blankestijn. Ad Blankestijn was vernieuwend. Als bevlogen onderwijsman introduceerde hij het particulier onderwijs in Nederland. In 1965 stichtte hij zijn eigen school: Instituut Blankestijn. In 2015 overleed Ad Blankestijn.

Blankestijn gaf les, voerde persoonlijk de directie en was ook vaak in het weekeinde op zijn instituut te vinden. Dat Instituut verwierf een uitstekende reputatie, met prima opgeleide medewerkers en goede examenresultaten. In 1999 bouwde Blankestijn zijn concept ‘laatste twee jaar in één‘ uit tot een volledige opleiding van klas 1 tot en met het examenjaar.
Baanbrekend was Ad Blankestijn eveneens, toen hij in 2003 als eerste begon met de particuliere basisschool.

In 2008 nam hij afscheid van zijn instituut. Hij nam zich voor om vooral veel te blijven lezen en zich te blijven ontwikkelen, een eis die hij ook aan zijn medewerkers stelde. Hij bracht zijn laatste jaren door in zijn geliefde Frankrijk en schreef toen deze columns.

Het Instituut wordt door Frans van Heijningen met de huidige medewerkers als een familiebedrijf voortgezet, overeenkomstig het gedachtengoed van Ad Blankestijn.